5ème-4ème - Grammaire

La 3ème Déclinaison

La plus riche et la plus variée des déclinaisons ! Elle regroupe des noms masculins, féminins et neutres avec des radicaux très divers. La clé : le génitif singulier en -is.

Parisyllabiques vs Imparisyllabiques

Imparisyllabiques

Le génitif a plus de syllabes que le nominatif.

con-sul → con-su-lis (2 → 3)

rex → re-gis (1 → 2)

Gén. pluriel en -um

Parisyllabiques

Le génitif a le même nombre de syllabes.

ci-vis → ci-vis (2 → 2)

hos-tis → hos-tis (2 → 2)

Gén. pluriel en -ium

Imparisyllabiques : consul, consulis (m.)

Gén. pl. en -um. Abl. sg. en -e.

CasSingulierPluriel
Nominatifconsulconsul-ēs
Vocatifconsulconsul-ēs
Accusatifconsul-emconsul-ēs
Génitifconsul-isconsul-um
Datifconsul-īconsul-ibus
Ablatifconsul-econsul-ibus

Parisyllabiques : civis, civis (m./f.)

Gén. pl. en -ium. Abl. sg. en -e.

CasSingulierPluriel
Nominatifcīv-iscīv-ēs
Vocatifcīv-iscīv-ēs
Accusatifcīv-emcīv-ēs
Génitifcīv-iscīv-ium
Datifcīv-īcīv-ibus
Ablatifcīv-ecīv-ibus

Faux amis : certains noms semblent parisyllabiques mais se déclinent comme des imparisyllabiques. Ex : pater, patris (2 → 2 syllabes mais gén. pl. patr-um). Toujours vérifier le dictionnaire !

Neutres imparisyllabiques : corpus, corporis (n.)

Nom. = Voc. = Acc. Le radical change ! corpus → corpor-

CasSingulierPluriel
Nominatifcorpuscorpor-a
Vocatifcorpuscorpor-a
Accusatifcorpuscorpor-a
Génitifcorpor-iscorpor-um
Datifcorpor-īcorpor-ibus
Ablatifcorpor-ecorpor-ibus

Neutres parisyllabiques : mare, maris (n.)

Gén. pl. en -ium. Abl. sg. en -ī. Nom./Acc. pl. en -ia.

CasSingulierPluriel
Nominatifmar-emar-ia
Vocatifmar-emar-ia
Accusatifmar-emar-ia
Génitifmar-ismar-ium
Datifmar-īmar-ibus
Ablatifmar-īmar-ibus

Les neutres parisyllabiques ont l'ablatif singulier en (et non -e) et le nom./acc. pluriel en -ia (et non -a).

Vocabulaire essentiel (3ème déclinaison)

Imparisyllabiques

consul, consulis (m.) — consul
rex, regis (m.) — roi
dux, ducis (m.) — chef
miles, militis (m.) — soldat
pater, patris (m.) — père
mater, matris (f.) — mère
frater, fratris (m.) — frère
soror, sororis (f.) — sœur
homo, hominis (m.) — homme
nomen, nominis (n.) — nom
tempus, temporis (n.) — temps
caput, capitis (n.) — tête
lex, legis (f.) — loi
vox, vocis (f.) — voix
lux, lucis (f.) — lumière

Parisyllabiques

civis, civis (m./f.) — citoyen
hostis, hostis (m.) — ennemi
navis, navis (f.) — navire
urbs, urbis (f.) — ville
ars, artis (f.) — art
mors, mortis (f.) — mort
pars, partis (f.) — partie
gens, gentis (f.) — peuple
mare, maris (n.) — mer
animal, animalis (n.) — animal

Phrases analysées

Rex milites ducit.

Le roi conduit les soldats.

rex = Nom. 3e décl., milites = Acc. pl.

Nomen patris meum est Marcus.

Le nom de mon père est Marcus.

nomen = Nom. neutre, patris = Gén. sg.

Cives urbem defendunt.

Les citoyens défendent la ville.

cives = Nom. pl. parisy., urbem = Acc. sg.

Tempore belli, leges silent.

En temps de guerre, les lois se taisent.

tempore = Abl. sg., belli = Gén. sg. (2e décl.), leges = Nom. pl.

Corpora militum in campo iacent.

Les corps des soldats gisent dans le champ.

corpora = Nom. pl. neutre, militum = Gén. pl.

Latinus